Showing posts with label Research Paper. Show all posts
Showing posts with label Research Paper. Show all posts

एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन प्याज : ए युनिक क्याक्टस । सुवास मल्ल

Saturday, July 20, 2013

¥याण्डम रिडर्स सोसाइटी अफ नेपालको मासिक श्रृंखलामा प्रस्तुत छलफल पत्र : २०६९/१०/२७

एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन प्याज : ए युनिक क्याक्टस



सुवास मल्ल



१. पृष्ठभूमि

    त्यसो त एकताका साहित्यकार शंकर लामिछानेले आफ्नो लागि साहित्य केवल शौखको विषय हो भनेर आफ्नो धारणा पेश गरेका थिए । तथापी उनले नेपाली साहित्यका प्रति पु¥याएको योगदानलाई उनको भनाईसँग राखेर तौलँदा हामी कुनै पनि अर्थमा सत्यको निकट पुग्न सक्दैनौं । उनी थिए नै यस्ता जटिल व्यक्तित्व, जसरी उत्तिकै जटिल रुपमा आएको छ उनको निबन्ध संग्रह एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन : प्याज ।
    शंकर लामिछाने के थिए भन्दा पनि के थिएनन् भनेर प्रश्न गर्दा उत्तरको सुची छोटो हुन सक्छ । बहुमुखी प्रतिभाका धनी लामिछानेले कति प्रतिभा अन्तस्करणबाट प्रस्फुटित गराए, कति रहरको पुल तर्दै आए, अरु कति ढोङ्गको जहाज चढेर आए अनि थुप्रै थुप्रै्र कति प्रतिभाहरु बाध्यताले जन्मिए, छुट्टै खोजको विषयवस्तु हुन सक्छ, तथापी उनले साहित्यका प्रति जे जति योगदान गरे, त्यो अविष्मरणिय छ । अझ बढि नेपाली साहित्यमा महाकवि लक्ष्मी प्रसाद देवकोटाको निबन्धकारितालाई हाँक दिन सक्ने एक मात्र निबन्धकारका रुपमा पनि उनलाई समालोचकहरुले लिने गरेका छन् । धेरै समिक्षक, समालोचकहरुको नजरमा शंकर लामिछानेका निबन्धहरु आज पनि देवकोटा पछिका सबैभन्दा उत्कृष्ट मानिन्छन् र आजको पुस्ताको साहित्यलाई यहीँ नेर प्रश्न चिन्ह खडा हुन्छ–कतै चिल्ला गाता र मुलायम पानामा सजिने होडमा आजको साहित्यले गुणस्तरलाई बिर्सदैं त छैन ? अर्थात कतै ढोल पिटेर आकर्षक विज्ञापन र सजावटका साथ बजारमा भित्रने आजका पुस्तकहरु पनि जंक फुड जस्तै त छैनन् ? होइन भने शंकर लामिछानेको शौखलाई जित्नका लागि हाम्रो पुस्ताका होलटाइमर साहित्यकारहरुलाई किन हम्मे हम्मे परिरहेको छ त ?

२. जिन्दगीका मोडहरुमा शंकर लामिछाने

    राजधानी काठमाडौंका रैथाने परिवारमा वि. सं. १९८४ चैत्र ३ मा जन्मेका लामिछानेका पीता हरिहर प्रसाद लामिछाने राणाकालका शिक्षित, सम्पन्न तथा प्रभावशाली प्रशासक थिए । यद्यपी शंकर लामिछानेले यी सबै सम्पत्ति, वैभव र मान प्रतिष्ठा धेरै बेर प्राप्त गर्न सकेनन् । कारण उनी जन्मेको २ वर्ष नबित्दै गम्भिर आपसी मनमुटावको शिकार भई माता पीताको सम्बन्धमा विराम लाग्यो । काखमा सानो छोरो र गर्भमा अर्काे छोरो बोकेर माता यादवकुमारी मावली गाउँ वनारस तर्फको बाटो लागिन् । शिक्षित, स्वाभिमानी तथा विद्राही प्रकृतिकी नारीसँग शाही शान शौकतको टकराव हुनु स्वाभाविक पनि थियो । यो कुरा सत्य थियो कि शंकर लामिछानेले बाल्यकालका सुखद जीवन माता पीताको वैमनस्यका कारण अन्त्य भयो, तर अर्काे सत्य के पनि थियो भने बनारस बसाईंले नै हामीले चिनेको शंकर लामिछानेलाई जीवन, जगत र भावनाको गहिराई बुझ्न सक्ने गरी जग हालेको थियो ।
    आमा र बाबुको फरक पृष्ठभूमि, राजनीति र शिक्षाका क्षेत्रमा कहलिएका मामाहरु नगेन्द्र रेग्मी र बालचन्द्र शर्माको संगत, मामा घरमा पनि शिक्षिकाका रुपमा आत्म अभिमानको ‘स्व’ बोकेकी आमाको पालन पोषण, भाइको सानैमा मृत्यु र अन्ततः ८ वर्ष कै उमेरमा आमाको समेत देहान्त आदिका कारण उनमा सानै देखि फराकिलो चिन्तन तथा भावुक चेतनाले डेरा जमाएको थियो । यही डेरालाई घरको रुप दिन भने आमाको मृत्यु पछि काठमाडौं फर्केर शुरु भएको अध्ययन, प्रखर कवि गोपाल प्रसाद रिमालको गुरुत्व, विभिन्न व्यवहारिक झञ्झट तथा जवानीका असफल प्रेमका तिता घाउहरुले भूमिका खेलेको हुनु पर्छ । यिनै परिस्थीतिले फक्रन लागेको शंकरको साहित्यलाई लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र बालकृष्ण समको साथले थप मलजल गरेको देखिन्छ । उता उनको औपचारिक शिक्षाको कुरा गर्नुपर्दा २००३ सालमा जुद्धोदय पब्लिक हाईस्कुलबाट एसएलसीको अध्ययन पुरा गरेका लामिछानेले त्रिचन्द्र कलेजमा आईएस्सीसम्मको अध्ययन गरेको देखिन्छ, तथापी उनले यो जुनीमा आईएस्सीको प्रमाणपत्र भने हात पार्न सकेनन् ।
    उमेरले एक बिसा नकाट्दै वि. सं. २००६ मा पीताको समेत स्वर्गारोहण भए पश्चात लामिछाने नराम्रोसँग व्यवहारिक जंजालमा फस्न पुगे । हात हालेको काममा आशातित सफलता हाँसिल गर्न नसक्नु र मूलतः एकै ठाउँमा अडिएर बस्न सक्ने खुविको विकास पनि गर्न नसक्नुका कारण लामिछाने जीवनभर पेशा विहिन जस्तै बने । त्यसै गरी विज्ञानको विद्यार्थी र साहित्यको शौखिन भएर पनि हुन सक्छ त्यो दिमागमा हलपल नयाँ प्रयोगको भूत सवार भइ रहेको हुन्थ्यो । यही आलोकमा उनी कहिले प्रथम नेपाली हाइकुकार बने त कहिले प्रथम नेपाली विज्ञान कथाकार । यसरी प्रेमपत्रबाट साहित्य शुरु गरेको भन्न नहिच्किचाउने लामिछाने, अरुको पुस्तकको भूमिका लेखेर पनि आफैं हावि हुन सक्ने लामिछाने र चोरीको आरोप लाग्दा सहर्ष स्विकार गर्दै लेखनबाटै सन्यास घोषणा गर्न हिम्मत राख्ने लामिछानेको साहित्यिक जीवनले यिनै पृष्ठभूमि हुँदै अगाडी बढेको पाइन्छ ।
२०१३ सालमा स्थापित काव्य प्रतिष्ठानका सदस्य सचिवको जिम्मेवारी सम्हालेका लामिछानेले यही जिम्मेवारीमा रहँदाको बखत भारतमा भएको एसियाली लेखक सम्मेलनमा नेपाली प्रतिनिधी मण्डललाई सहभागी गराएका थिए भने प्रतिष्ठानको मुखपत्रको सम्पादन पनि गरेका थिए । सबैलाई थाहा नहुन सक्छ, उनको लेखन सम्पादनमा नेपाली विषयको पाठ्य पुस्तक ‘नेपाली साहित्य’ को १ देखि ८ सम्मको श्रृंखला प्रकाशित छन् । सामान्य विषयवस्तुमा असामान्य निबन्ध लेख्ने हैसियत राख्ने नेपाली निबन्ध क्षेत्रमा औंलामा गन्न सकिने थोरै मध्येका यस्ता व्यक्ति लामिछानेले ४७ वर्ष १० महिना लामो जीवनयात्रा आजभन्दा ३७ वर्ष अगाडी माघ १० गतेका दिन विर अस्पतालको सघन उपचार कक्षमा टुङ्ग्याएका थिए । त्यो हिसाबले हामी उनको सर्वाेत्कृष्ट कृतिको परिचर्चा सँगसँगै उनको स्मृति महिना पनि मनाइरहेको यहाँहरुसँग निवेदन गर्न चाहन्छु ।

३. नेपाली निबन्धको सामान्य परिचय

    तत्सम शब्दका रुपमा नेपाली भाषामा प्रचलित ‘निबन्ध’ शब्द संस्कृत भाषाको ‘बन्ध’ धातुमा ‘नि’ उपसर्ग र ‘घञ्’ प्रत्यय लागेर निर्माण भएको हो, जसको अर्थ हुन जान्छ–बन्धन, बाँध्नु वा रोक्नु । नेपाली वृहत शब्दकोषमा कुनै विषयमा कल्पनात्मक वा वस्तुगत पाराले गद्यमा लेखिएको छोटो साहित्यिक रचनाका रुपमा निबन्धलाई लिइएको छ भने सुप्रसिद्ध हाँस्यव्यंग्य निबन्धकार भैरव अर्यालका अनुसार कुनै विषयमा आफूले जानेको, सोचेको र लागेको कुरा रसिलो पाराले प्रकट गर्ने छरितो गद्य नै निबन्ध हो ।
    पृथ्वी नारायण शाहको दिव्योपदेश(१८३१), भानुदत्तको हितोपदेश(१८३३), शक्तिबल्लभ अर्यालको हाँस्यकदम्ब(१८५५) आदिको बाटो हुँदै नेपाली निबन्ध अगाडी बढेको मान्नेहरु धेरै छन् । यद्यपी यी निबन्ध थिएनन्, तर नेपाली भाषामा गद्य साहित्यको विकाशमा यस्ता रचनाहरुको पनि महत्वपूर्ण योगदान थियो । माध्यमिक कालमा मोतिराम भट्टले लेखेको भानुभक्तको जीवन चरित्र(१९४८) ले छोडेको छाप होस् या गोरखापत्र, सुन्दरी, माधवी, चन्द्र, गोर्खाली आदि पत्रिकामा सूर्यविक्रम ज्ञवाली, पारसमणी प्रधान आदिका निबन्ध शैलीका लेखहरु, नेपाली निबन्ध फाँट यिनीहरुले नै देखाएको बाटो हिँडदै आफ्नै गोरेटो ठम्याउन सफल भएको हो । यसै क्रममा चन्द्रिका पत्रिकामा प्रकाशित शम्भुप्रसाद ढुङ्गेलको निबन्धलाई नै प्रथम आधुनिक निबन्ध मान्ने गरिएको छ । त्यस यता नेपाली निबन्ध फाँटले महाकवि देवकोटाको जादु र शंकर लामिछानेका प्रयोग हुँदै अगाडी बढ्ने सुअवसर पाएको छ, यद्यपी यि दुवै हस्ताक्षरहरु नेपाली साहित्यका अन्य विधामा पनि निकै कलम चलाएका स्रष्टाहरु हुन् । कम लेखिने, कम प्रकाशन हुने र कम पढिने विधा भएकाले पनि हुन सक्छ नेपाली निबन्ध फाँटले यिनै दुई स्रष्टाको अन्त्य सँगै लामो समय उल्लेखनिय प्रगति गर्न सकेन । यद्यपी शारदा, साहित्य स्रोत, युगवाणी, रुपरेखा जस्ता पत्रिकाहरु हुँदै आजको समयसम्म निबन्ध घचेटिँदै आइरहेको छ । आज विग मिडिया हाउसहरुले पनि आफ्ना प्रकाशन र प्रसारणमा साहित्यलाई एक हिस्सा बनाउन थाले पनि पुनः निबन्धको युग ब्युँझेको छ ।

४. शंकर लामिछानेको निबन्धकारिता

प्रखर क्रान्तिकारी कवि गोपाल प्रसाद रिमाललाई गुरु थापेर शिक्षा आर्जन गरेका तथा महाकवि लक्ष्मी प्रसाद देवकोटालाई निबन्धकारिताको गुरु मानेका लामिछानेको साहित्यिक जीवन बिसौं शताब्दीको अन्त्य तिर भएको मान्न सकिन्छ । आफ्नो लागि कम र अरुका लागि बढि लेखिएका प्रेमपत्रहरु नै आफ्नो साहित्यिक जिन्दगीको प्रवेशद्वार मान्ने लामिछानेले रिमालसँगको संगतका दिनहरु मै १९९८ तिरबाट कविता लेख्न थालिसकेका थिए । यद्यपी औपचारिक रुपमा वि. सं. २००३ मा हृदयचन्द्र सिंह प्रधानको सम्पादनमा प्रकाशित हुने साहित्यिक पत्रिका साहित्य स्रोतमा ‘हाम्रो समाजमा नारीको मूल्य’ शिर्षात्मक निबन्धको प्रकाशन मार्फत लामिछानेले नेपाली साहित्यको यात्रा थालेको पाइन्छ ।
लेखनको शैली, शिल्प तथा विषयवस्तुलाई ख्याल गर्दा लामिछानेको निबन्धकारितालाई मूलतः तिन चरणहरुमा बाँड्न सकिन्छ । प्रथम चरण(२००३–२०१९) मा उनले विशेषतः वर्णनात्मक तथा समिक्षात्मक निबन्ध लेखनमा आफ्नो समय खर्चेका थिए । यही चरणमा उनी नेपाली साहित्य, कला तथा अन्य क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान पु¥याएका व्यक्तित्वहरुको अन्तर्वाता लिएर शब्दचित्र उतार्ने काममा पनि लागेका थिए । तथापी लेखनका शुरुवातकालिन दिनहरुका हात बसिनसकेको अवस्था भने यी निबन्धहरुलाई पछिल्ला निबन्धहरुसँग दाँज्दा जो कोहीले अनुमान लगाउन सक्छ ।
त्यसै गरी दोस्रो चरण(२०१९–२०२४) मा उनको निबन्धकारिताले संख्यात्मक तथा गुणात्मक रुपमा उच्च गति लिएको पाइन्छ । आत्मपरक शैली, कविताजस्ता शुलोलित भाषा, बहुमुखी अध्ययन र अनुभवबाट आर्जित ज्ञानको समुच्च प्रयोग अनि नविन शैलीका कारण यो चरणमा उनको निबन्धकारिताले उचाँई छोएको मान्न सकिन्छ ।
उता तेस्रो चरण(२०२४–२०३२) मा उनले अघिल्लो चरणको उचाईंबाट विस्तारै ओलारो झर्न थालेको भान जो कोहीलाई हुन्छ । यद्यपी यो चरणमा प्रकाशित निबन्ध कमजोर थिए भन्ने अर्थमा नलिएर अघिल्लो चरणमा प्रकाशित एब्स्ट्रयाक चिन्तन : प्याजले बनाएको व्यक्तिगत किर्तिमान छुन नसके प्रसंग मात्र यहाँ पेश गर्न खोजिएको हो । विशेषतः चरम आर्थिक अभावपूर्तिका लागि शौखभन्दा माथि उठेर पेटका लागि लेख्नु परेको बाध्यतामा यस्तो भएको हुन पनि सक्छ । यो चरणमा प्रकाशित तिन वटा निबन्ध संग्रहहरु विम्ब प्रतिविम्ब, गोधुली संसार र शंकर लामिछान(आत्मकथा) पनि नेपाली निबन्ध फाँटका मानक कृतिहरु नै मान्ने गरिएको छ ।

५. एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन : प्याजका पत्र केलाउँदा

    शंकर लामिछानेको निबन्धकारिता कै सबै भन्दा चर्चित तथा २०२४ सालको मदन पुरस्कार समेत जित्न सफल कृति एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन ः प्याज भित्र दश वटा निबन्ध संग्रहित छन् । वि. सं. २०२४ मा नै प्रकाशित यो निबन्ध संग्रहका प्रस्तुत निबन्धहरुको गहिराईमा पुग्न यसका एक एक पत्र केलाउने प्रयास तल गरिएको छ ।

५.१ देवताको काम

    यो निबन्ध देवताको सन्दर्भमा दुई फरक सत्यहरुको टकरावको रुपमा आएको छ । आफ्नो क्युरियो पसलमा देवताको मूर्ति बेचेर गुजरा गर्नु पर्ने ‘म’ पात्रको सत्य र देवताको पुजा, आरती र दानमा असिम विश्वास राख्ने सानी छोरी पात्रको सत्यको बिचमा लेखकले मिठो द्वन्द्वको रचना गर्दै अन्त्यमा सत्यको सापेक्षताको पक्षमा आफ्नो मत जाहेर गरेका छन् । छोरीको उमेर र बाल्यावस्थाको सिमिततामा उनले मानेको अपरम्पार, सर्वशक्तिवान तथा अजर अमर देवता उनका पीताका लागि इञ्चमा, रंगमा र डिजाइनमा तौलिने र त्यस अनुसार बेचिने बस्तु मात्र हो । यद्यपी निबन्धको यो पंक्तिले निबन्धको मूल भाव बोल्दछ–
        ‘म जान्दछु मेरो छोरीले भनेको कुरामा उसले जानेसम्मको सत्य छ । र सत्य भनेको के भने तिमीले जानेसम्मको ज्ञान हो छोरी ।’(पृष्ठ २)


५.२ गोरेटोको खोजीमा

    यो निबन्धले साहित्यिक अभिव्यक्तिका दौरन साहित्यकार आफैंले ठिक बाटो पहिल्यान नसकेको अवस्थाको चित्रण गरेको छ । अभिव्यक्तिका लागि गोरेटोको खोजी गर्नमा तल्लिन निबन्धकारको बुझाइमा अक्षर चिन्ने क्रममा लेखिएको क, ख ग, प्रेमिका रिझाउन लेखिएको दर्जनौं पानाका प्रेमपत्र, आफु सिकिस्त हुँदा साहुले आफ्नो अगाडी तेस्र्याउने तमसुक, जागिरको आशामा लेखिएका निवेदनहरु अनि नाम कमाउने उद्देश्यबाट प्रेरित भइ लेखिएका कथाहरु सबै अभिव्यक्ति दिने सन्दर्भमा खोजिएका गोरेटोहरु हुन् । निबन्धकार आफैंले पनि सायद १५/१७ पानाका प्रेमपत्रमा पनि भनेर नसकिएको अभिव्यक्ति जब साहित्यमा रुपान्तरण हुन्छ, अनि त्यसले पाएका श्रद्धाबाट लेखनीको तिब्रताको महशुस गर्छन् । यसले निबन्धकारको आफ्नै साहित्यिक इतिहास आफैंले बोलेको अनुमान लगाउन खास गाह्रो पर्दैन । तर सँगसँगै अनेकौं प्रेरणा, प्रभाव र दर्शनबाट दिमागी पाठेघरमा जन्मिने यस्तो गारेटोको सन्दर्भ पनि उनले अत्यन्त उत्कृष्ट ढङ्गले निबन्धमा पेश गरेका छन्–
‘कहिले कसैको ओभम्–शैलीसँग कसैको स्पर्म–विचार जोल्टिन पुग्छ । कहिले कसैको स्पर्म–शैलीसँग अर्काको दर्शन ओभम् । यही गर्भको पाठेघर बीचमा म जन्मिने उपाय खोज्दैछु ।’

५.३ तारापुञ्ज : अन्धाको ब्रेल

    प्रस्तुत निबन्धमा साहित्य साधना र साहित्यकारको जीवनको निस्सारताको अभिव्यक्ति दिँदै लेखकले अचेलका साहित्यकारहरुको साहित्य भावनाहीन भएको भन्दै आफुँ र आफुँजस्तै साहित्यकारहरुलाई गतिलो झापड हानेका छन् । उनको अनुसार लेखक एउटा टाइपराइटर हो र लेखनी उसले गर्ने टङ्कण(टाइप) हो, जहाँ प्रेरक ज्ञानतन्त्रीरुपी औंलाहरुले भाव र स्फुरणरुपी किबोर्डलाई घचेटेर काम गरेको हुन्छ । तर अचेल लेखकहरु भाव र स्फुरणको अभावमा केवल कम्पोजिटर मात्र बनिरहेका छन्, जसको लेखनीको खास जीवन अर्थ छैन, शिवाय ज्ञानको भोग । उनका अनुसार वास्तविक साहित्य त ब्रेल लिपीजस्तो हुनु पर्छ, जसलाई छामेर एउटा अन्धाले पनि सारा तारापुञ्जको उज्यालो प्राप्त गर्दछ । यसरी यो निबन्धमा अहिलेका साहित्य भन्दा ब्रेल लिपीले बरु अक्षरको मर्म र जीवनको अनुभुति प्राप्त गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको प्रसंगमा निबन्धकारले जोड दिएका छन् ।

५.४ एक पत्र सम्पादकलाई

    पत्रात्मक शैलीमा सम्पादकलाई पत्रिकाको विषयवस्तुको दिशाबोध गर्ने बहानामा आजको समयको जटिलतालाई पेश गरिएको प्रस्तुत निबन्धमा मानिसको जीवनको अनिश्चिततालाई चित्रण गरिएको छ । एउटा पियन, मगन्ते, स्कुले केटो, स्कुले केटी, कुकुर, बगरे र गाइजस्ता पात्रहरुको प्रयोग मार्फत आजको युगका मानिसको जीवनका विसंगतिहरुको बोध गराउन निबन्धले सफलता हाँसिल गरेको छ । अनेकौं खामहरुको पत्रले बनेको जीवनयात्रामा जीवन भोगाइ र अनुभूतिका एक पछि अर्काे खामहरु च्यातिँदै जान्छन् । तर कसैलाई थाहा हुँदैन कुन खामको भित्रपट्टी हाम्रो जीवनको समाप्ति लेखिएको छ । तर पनि अन्तिम खामको अघिल्लो सेकेण्डसम्म पनि आगामी सुखद सेकेण्डको परिकल्पनामा मानिसको जुनी बितिरहेको हुन्छ । तर हाम्रा पत्रिकाहरु भने यत्रा विसंगतिहरुलाई आँखा चिम्लेर फगत मृत्युको खबरले मात्र पत्रिका रंग्याइदिन्छन्, जसरी निबन्धमा वर्णित बगरेले दिनभर गरेको हत्याको रगत छोप्न हरेक साँझ अबिरले गणेशको मूर्ति रंग्याउने गर्छ । मृत्यु भित्रको निस्सारतामा यसरी आँखा चिम्लने र मृत्युको कारणलाई छाप्न नसक्ने/नखोज्ने सम्पादलाई लेखकको यस्तै प्रश्न छ –
    ‘तपाईं र म नमरिकन के खबर लायकका हुदैनौं ? हाम्रो आत्महत्याको प्रोसेस के यत्ति महत्वहीन छ, हामी स्वयम् त्यसबारे सोच्न लेख्न पनि चाहन्नौं ?’

५.५ एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन : प्याज

    कलाकार लैनसिंह वाङ्देलको अमूर्त(एब्स्ट्रयाक) साहित्य लेख्ने अनुरोधबाट शुरु भएको प्रस्तुत निबन्धले मानव जीवनलाई सारहीन र दुर्घन्धित प्याजसँग तुलना गर्दै मानव जीवन नै एब्स्ट्रयाक्ट भएकोले एब्स्ट्रयाक्ट निबन्ध लेख्न नसकिने निश्कर्ष निकाल्दै निबन्धकारले स्वयंमा एक एब्स्ट्रयाक्ट निबन्ध सिर्जना गरिदिएका छन् । उनको यो निबन्धलाई धेरैले सर्वाेत्कृष्ट निबन्ध संग्रहको सर्वाेत्कृष्ट निबन्धका रुपमा चित्रण गर्ने पनि गरेका छन् । साथै लेखक स्वयंले पनि सबैभन्दा मन पर्ने आफ्नो निबन्धको रोजाइमा यसैलाई चुनेबाट र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्नातकोत्तर तहको पाठ्यक्रममा समेत समावेश गरी अध्ययन अध्यापन गराइएबाट पनि यो निबन्धको महत्व थाहा हुन्छ ।
वाङ्देलको एब्स्ट्रयाक्ट कलाको मातले लेखकले पनि एब्स्ट्रयाक्ट साहित्य लेख्न विषयवस्तु खोज्दा समाज र मानव जीवनका हरेक प्रसंगहरु एब्स्ट्रयाक्ट देखेको अनुभूति निबन्धमा निबन्धकारले व्यक्त गरेका छन् । आजको मान्छेले कृष्णको जस्तो विराट रुप बाँच्नु पर्ने बाध्यतासँगै आफ्नै आस्था, आकांक्षा र अस्मितालाई बन्धकी राखेर मानिसहरु विश्रृंखलित चिन्तन र असंगत जीवन पनि सँगसँगै बाँचिरहेका छन् । त्यसैले आजका मान्छेहरु बाहिरबाट हेर्दा प्याजको डल्लो जस्तै सफा, सपाट र आकर्षक भए पनि यसका भित्री पत्र खोतल्दा शुन्य हात लाग्ने निस्सारता र अझ हरेक पत्रका भित्री तहमा अनैतिकता, व्याभिचार तथा अत्याचारले झनै कुहिएको गन्हाउने फोहोर जम्मा भएको भेटिने राय उनले यो निबन्धमा पेश गरेका छन् । उता विज्ञान तथा प्रविधिको प्रगतिले मानव जीवनमा सहजता थपिरहँदा पनि हामी हाम्रा पुराना खिया लागिसकेका कुरितीहरुलाई छाडेर जाने हिम्मत गर्न सकेका छैनौं । हामी अझै पनि मिथकका ईश्वर, क्राइस्ट, मोहम्मद र बुद्ध प्राप्तीका लागि वास्तविक संसारका मानिसहरु माथि अत्याचार गर्न अग्रसर छौं । फलतः हाम्रा उचाई, प्राप्ती, भोग तथा मूल्यहरु क्रमशः नाँसिदै जान थालेका छन् र मानव जीवन प्याजको पत्र भित्रको निस्सार र फोहोरीपना नै प्रवल हुँदै गएको छ भन्ने भाव यो निबन्धले अगाडी सारेको पाइन्छ । त्यसैले निबन्धकारले मान्छेका जीवनका अनेक पत्रहरु पल्टाउन थाल्नु भन्दा प्याजलाई सिंगै उपभोग गरेजस्तै जीवनका अनुभूतिहरुलाई समग्रतामा महशुस गर्न सुझाव पनि दिएको बुझ्न सकिन्छ ।


५.६ पेन्डुलम–अस्सिलेसन–पेन्डुलम

    मनिसको जीवन केवल एकतमास हल्लिरहने पेण्डुलम भन्दा बढि केही हुन नसकेको भाव प्रकट गर्दै प्रस्तुत निबन्धले यस्तो ओस्सिलेसन आजको जीवन र जगतमा मुलतः म र हामी बीच रहेको अगाडी प्रस्तुत गरेका छन् । व्यक्तिगत र साझा, आन्तरिक र बाह्य, मेरो र हाम्रो/तेरो, प्राप्य र अप्राप्य आदिको बाटो हुँदै यस्ता ओस्सिलेसन अन्ततः कालचक्रमा वर्तमान र विगत, धर्ममा हिन्दु र क्राइस्ट, संस्कारमा आध्यात्मवाद र भौतिकवाद, मूर्तिमा देवत्व र कला आदिसम्म पुगेको लेखकको ठम्याइ छ । यद्यपी यस्तै ओस्सिलेसनको राप र तापका बिचमा हल्लिन पाउँदा नै मानिसले आफ्नो जीवन गतिशिल बनेको ठानेर आफ्नो वर्तमान र भविष्यको आँकलन गर्ने गरेको कुरालाई निबन्धले मूल रुपमा उठाएको पाइन्छ । यद्यपी वास्तविकतामा भने त्यो गतिशिलता नभइ केवल अस्थिरता मात्र हो भन्ने कुरा मानिसले अलि पछि मात्र महशुस गर्ने गरेको प्रसंगमा निबन्धकारले जोड दिन्छन् । वैज्ञानिक छाप छाड्न सफल पेण्डुलमलाई बिम्ब बनाएर रचना गरिएको प्रस्तुत निबन्धले पनि कलात्मक शैलीमा मानव जीवनको निस्सारतालाई नै प्रस्तुत गरेको पाइन्छ ।


५.७ साहित्य–आलुबखडा कि आऊँ ?

    प्रस्तुत निबन्ध वर्तमानको साहित्यको विद्रुप रुपको चर्चा गरेर लेखिएको छ । एउटा व्यक्ति विशुद्ध साहित्य सृजनामा मात्र तल्लिन रहन कठिन यो अवस्थामा एक साथ अनेक अवतार लिएर बाँच्नु एउटा साहित्यकारको कथा व्याथा नै मान्नु पर्छ । आफैं बिसौं(त्यस बेला बिसौं शताब्दी नै थियो) शताब्दीका अनेक चक्रहरुले थिचिएको, चिथोरिएको र घायल भएको साहित्यकारले त्यसको चोटबाट उठ्न नपाउँदै अनेक वादको जञ्जालमा रहेर सिर्जना गरेको साहित्यको प्रभाव आलुबखडाको कारण पेट काटेर हुने आउँ भन्दा कम हुँदैन भन्ने कुरा प्रस्तुत निबन्धमा लामिछानेले बताएका छन् । वास्तवमा आफ्नो व्याकुलतालाई शान्त पार्न रचना गरिएका यस्ता साहित्यले लेखक र पाठक दुवैलाई धोका दिएको हुन्छ भन्दै लामिछाने निबन्धमा अगाडी तर्क पेश गर्छन् –
‘लेखकले आजसम्म आफूलाई र पाठकलाई धोका दिइरह्यो । जस्तै भर्खर प्रेम परेकाहरु आफ्ना जीवनका राम्रो पक्ष मात्र प्रेमिकालाई प्रस्तुत गर्छन्, उसै गरी लेखक आफ्ना तत्कालिन अनुभवको असल रुप मात्र प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्छ ।’

५.८ सम्झनाको लयमा विलिन हुँदै

    विषयको विविधतालाई ग्रहण गर्ने क्रममा निबन्धकारले यो निबन्ध संगितको विषयवस्तुलाई आधारभूमि बनाएर संगित कै महत्व दर्शाउन सांगितिक शैलीमा नै यो निबन्ध लेखेको मान्न सकिन्छ । निबन्धमा प्रेम जोडी निर्मल र लिन्को प्रस्तुती मार्फत संगित र प्रेमको समकक्षतालाई दाँज्ने प्रयास गरिएको छ । कलेजकी सहपाठीसँगको प्रेम र प्रेमिल स्वर्गिय सहवासको आनन्द, संगितको मधुर ध्वनी र भित्तामा टाँगिएको अमूर्त पेन्टिङ्गसँगको मिलनबाट प्राप्त हुने सुख उस्तै भएको प्रसंगलाई निबन्धमा बडो सावधानी पूर्वक देखाउने प्रयास गरिएको छ । एउटा मान्छेलाई अनेक सम्झनाहरुले हरपल सताइ रहेको हुन्छ र अझ बढि संगितका झङ्कारहरुसँगै मान्छेका मनमा प्रेम र यौनका अनेक मूर्त तथा अमूर्त भावहरु पनि यिनै सम्झनाका अनेक तरेलीहरुसँगै उद्वेलित भइरहेको हुन्छ । यसरी कला र संगितको उपभोगबाट अन्तर्मुखी मानिसले समेत स्वर्गिय सुखभोग गर्न सक्छ भन्ने केन्द्रिय भाव प्रस्तुत निबन्धले सञ्चार गरेको पाइन्छ ।

५.९ हामी पाइताला हौं : फगत पाइताला

    प्रस्तुत निबन्धको शिर्षक हेर्दा नेपाली गद्य कविताका मानक कवि तथा निबन्धकार लामिछानेका सहृदयी मित्र भूपि शेरचनको कविता ‘हामी’ को एक पंक्तिलाई पुष्टि गर्न लिइएको जस्तो लागे पनि वास्तवमा यो निबन्धले निकै गहन अर्थबोध गरेको हामी निबन्ध पढ्दा थाहा पाउन सक्छौं । हाम्रो इतिहास हाम्रै पाइतालाको क्रिया (पदचाप) र प्रतिक्रिया (गोरेटो) को गठजोडबाट निर्माण भएको निबन्धकारको बुझाइ छ । आजका सिमारेखाहरु कोर्न र हाम्रो इतिहासको गोरेटोहरुलाई आज पर्यन्त जोगाइ राख्न हाम्रा यिनै पाइताहरुको त्याग, बलिदान र संघर्षको ठूलो योगदान रहिआएको छ । तर इतिहासको अर्काे कालखण्डमा हाम्रा यिनै पाइतालाहरुको योगदानलाई नजरअन्दाज गर्ने काम भएका छन् । हामी आफैं पनि यत्रा सिमारेखाहरु कोर्ने तथा मेटाउने ल्याकत राख्नेहरु कहिँ कतै हत्केलाका हस्तरेखाहरुमा अल्झँदै अनिश्चित भविष्यको पीडाबाट बढि नै आक्रान्त भइ रहेका छौं । जसले गर्दा इतिहासको सिमारेखा बनाउन हिम्मत गर्ने पाइतालाहरु नै बिस्तारै आफ्नो अस्तित्वलाई भुलेर अर्काेको दासत्वमा रमाउने, हाम्रो इतिहास अरु कसैको पाइतालाको धुलो बन्दा पनि नबुझ्ने र कतिपय अवस्थामा त तिनीहरु कै पाइतालाको धुलो चाट्न पुग्ने जस्तो पो भइरहेका छौं । यसैका कारण हामी जंगली पाषण युगबाट आजको युगसम्मको यात्रा गर्न सक्षम हुँदा हुँदै पनि त्यसभन्दा अगाडी बढ्न र हामी मानव हुनु कै विशेषता कायम राख्न समेत विस्तारै असफल हुन थालेको प्रतित हुने गरेको छ । हाम्रो जीवनको कार्यव्यापारको यही कुरुप चित्रलाई पेश गर्दै निबन्धले सबैमा इतिहासको रेखा कोर्न सक्ने हामी पाइतालाहरुलाई आफ्नो गोरेटोहरु पनि आफैं निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता माथि पनि प्रकाश पारेको पाइन्छ ।

५.१० औपन्यासिक पात्र–जीवनको पृष्ठभूमिमा

    प्रस्तुत निबन्धले विभिन्न पात्रहरुको प्रयोग मार्फत हरेक साना भन्दा साना घटना र पात्रहरुको पनि सुक्ष्म अध्ययन गर्दा भेटिने वृहत रुपको चर्चा गर्नमा आफ्ना शब्दहरु खर्चेको छ । हरेक साना भन्दा साना घटनाहरु पनि सिंगो उपन्यास जत्तिकै प्रवल वेग र आयातनका साथ उभिएको हुन्छ भन्ने देखाउन लामिछानेले आकर्षक भाषा शैली र सान्दर्भिक जीवन दर्शनको प्रयोग गरेका छन् । माग्न बसेकी अन्धी आइमाई र त्यसको बच्चो, जसलाई लेखकले पाँच पैसाको ढ्याक दान गर्दा तिनीहरुको मुहार उही पाँच पैसाको ढ्याक जत्तिकै प्रतिक्रियाविहिन र चिसो छ, ‘म’ पात्रको छोराको जस्तै स्कुल ड्रेस लगाएको एउटा स्कुले बालक, जसले म पात्रको क्युरियो पसलमा सामान किनेर म पात्रको नजरमा कृतज्ञताको पात्र बनेको महशुस गर्दछ, लेखकको एक जना कवि मित्र, जो कविता लेख्न छाडेर पेटको तृप्तीका लागि मास्टरी गर्न थालेको छ अनि एक जना फुच्ची केटी, जो पानी परेको बखत निबन्धको ‘म’ पात्रलाई आफ्नो वास्तै नगरी आफुँले ओडिरहेको छाता दिन खोजिरहेकी थिई लाई देखाएर निबन्धकारले हरेक साना भन्दा साना घटनाहरुको विशिष्ट रुपको चर्चा गरेका छन् । यसरी हेर्दा मानिसको जीवनका हरेक घटनाहरु र जीवनसँग जोडिएका हरेक पात्रहरु अनि हाम्रो जीवनको पृष्ठभूमि स्वयंमा उपन्यासका विविध पाटोहरु हुन् भन्दै लेखकले सबै घटनाहरुलाई यसको विराट रुप देखाउन अपेक्षित सफलता हात पारेको पाइन्छ । सायद निबन्धकारले हाम्रो जिन्दगीका हरेक घटनाहरुलाई उपन्यास करार गरेर हाम्रो जिन्दगीलाई इन्साइक्लोपेडिया पो भन्न खोजेका थिए कि ?

६. कृतिका विशेषताहरु

    उत्कृष्ट लेखकको सर्वाेत्कृष्ट निबन्ध संग्रह हुनुका नाताले कृतिले जरुर केही नयाँपन र नौलो स्वाद दिएको छ । एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन प्याजलाई काटेर समालोचनाको तेलमा फुराउँदा निम्न बमोजिम विशेषताहरुको सुगन्ध प्राप्त हुन आएको छ ।

६.१ नविन शैली

    प्रस्तुत निबन्ध संग्रहका निबन्धहरुमा वस्तु, शिल्प, चिन्तन र प्रस्तुतिकरणको आलोकमा नविनता प्रत्यक्ष महशुस गर्न पाइन्छ । जटिल जस्ता लाग्ने विषयवस्तुलाई घटना प्रसंगसँग निकै सहजता पूर्वक जोडेर मोहक शैलीमा प्रस्तु गर्ने निबन्धकारको खुबी प्रशंसनिय नै मान्नु पर्छ । हरेक प्रसंगमा कत्ति पनि नहडबडाइकन आफ्नै गतिमा निबन्ध बगेको देखिनु र नविन शिल्पको आविष्कार गर्न सक्षमता प्रदर्शन गर्नुले नै उनका निबन्धहरु आजसम्म बाँचिरहेका हुन् । कविता जस्तो सलल बगेको भाषाको मिठास, आवश्यक ठाउँमा कवितांश र भनाईहरुको समुचित मिलन र ठिक ठाउँमा ठिक शब्द, विम्ब तथा प्रतिकको प्रयोग आदिले पनि प्रस्तुत कृतिको गरिमा उचोँ बनाउन थप भूमिका खेलेको छ ।

६.२ आत्मपरक लेखनी

    शंकर लामिछाने मुलतः आत्मपरक निबन्ध लेख्न रुचाउने स्रष्टा हुन् । जीवनको पूर्वाद्ध  र उत्तरार्धमा केही बस्तुपरक निबन्धमा हात हाले पनि उनको क्षमता आत्मपरक निबन्धमा नै छर्लङ्ग हुने गरेको छ । ‘एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन प्याज’को प्रकाशन उनको निबन्धकारिताको मध्य विन्दु र सर्वाधिक सफल समय भएका नाताले पनि हामी उनका निबन्धहरुमा लेखकको उपस्थिती कहिँ न कहिँ खोजी गरिरहेका हुन्छौं । आफ्नो अनुभव र अध्ययनको कसीमा राखेर कुनै पनि विषयवस्तुमा स्पष्ट प्रहार गर्नमा उनका निबन्ध सर्वाधिक सफल मानिन्छन् ।

६.३ शिर्षकको सार्थकता

    शिर्षक चयन धेरै साहित्यकारहरुका लागि टाउको दुखाई कै विषयवस्तु हुने गरेको छ । शिर्षक छनौट कलाको विकास गर्न नसक्दा एकथरि विषयवस्तुमा लेखिएको रचनाका पाठकहरुले शिर्षक पढेरै विकर्षित हुने मनोरोगबाट शंकर लामिछानेका निबन्धहरु जोगिएका छन् । उनका अधिकांश निबन्धका शिर्षकहरु निबन्धको शैली जस्तै नविन र लोभ्याउने पाराका छन् तर त्यसले निबन्धलाई भने कुनै पनि कोणबाट अन्याय गरेको छैन । बरु निबन्धलाई कसिलो डोरीले बाँधेर राखेका जस्ता शिर्षकहरु जुराउन लामिछानेले सफलता नै हाँसिल गरेका छन् ।

६.४ विषयवस्तुको गहिराई तथा विविधता

    अध्ययनशिल तथा चिन्तनशिल व्यक्तित्व, सानै देखि विद्वान व्यक्तित्वहरुसँगको सरसंगत र जिन्दगीका अनेक आरोह अवरोहहरुका कारण शंकर लामिछानेले जुनसुकै विषयवस्तुमा पनि निबन्ध निसङ्कोच लेख्न सक्छ र त्यो निबन्धले विषयवस्तुको गहिराईसम्म पुगेकै हुन्छ भन्ने मान्यता हाल उनका प्रशंसकहरुलाई परिसेको हुनुपर्छ । होइन भने जीवनदर्शनदेखि साहित्य विकृतिसम्म, संगितको शक्तिदेखि देउताको भक्तिसम्म र वैज्ञानिक खोजका विषयवस्तुदेखि कलाका विविध पाटोसम्मलाई एउटै निबन्धकारले एउटै कालखण्डमा लेखेर एउटै संग्रहमा समावेश गर्ने हिम्मतलाई कसरी कम आँक्न सकिन्छ र ?

६.५ पात्र, संवाद तथा वातावरणको उत्कृष्ट मेल

    अधिकांश निबन्धहरुमा पात्र, संवाद र यी पात्रहरु खेल्ने यथोचित वातावरणको निर्माण गर्नमा माहिर मानिन्छन्, शंकर लामिछाने । त्यसो त यस्ता कुरा गर्दा कथा वा उपन्यासमा जस्तो किन यी तत्वहरुको आवश्यकता परेको होला भन्ने पनि प्रश्न आउन सक्छ, तर अन्य निबन्धभन्दा लामिछानेको निबन्ध यही अर्थमा फरक हो भन्ने पनि बुझ्न जरुरी छ । प्रस्तुत निबन्ध संग्रहमा पनि अधिकांश निबन्ध संग्रहमा ‘म’ पात्र, एक पात्र, जोडी पात्र वा बहुपात्रको प्रयोग गरिएको छ । केही निबन्धको शुरुवात नै संवादबाट गरिएको छ भने केही निबन्धलाई संवादले अगाडी धकेलेको छ । साथ साथै यि पात्रहरुको उपस्थिती महशुस गराउने उपयुक्त वातावरण पनि लेखकले बनाइदिएका छन्, जसले गर्दा पाठकले निबन्धलाई सहजतापूर्वक लिन सक्छन् ।

७. संग्रहका सिमितताहरु

    विभिन्न कोणबाट हेर्दा प्रस्तुत निबन्ध संग्रह सुनकै मुकुट लगाएको जस्तो गरी टल्किए पनि वास्तविकता त्यो भन्दा फरक रुपमा पनि आउन सक्छ । वास्तवमा यो संग्रह निम्न कारणले स्लो पोइजन(मन्द विष) बन्ने खतरा पनि उत्तिकै छ ।

७.१ निस्सारतावादी चिन्तन

    निबन्ध संग्रह भित्रका अधिकांश निबन्धहरुले मानिसको जीवनको र जगतको सारहीनता र विशेषतः अध्याँरा पाटोलाई मात्र खोतलेको छ । समाज, देश र जीवनदेखि विरक्त भएर लेखिएको सुसाइड नोटको झल्को आउने यी निबन्धहरु पढेर कसैले के प्राप्त गर्ला भन्ने प्रश्नलाई हामी कुनै पनि कोणबाट नाजायज मान्न सक्दैनौं । समाजको एकपाखे चिन्तनले हामीलाई ठिक ठाउँमा पु¥याउँदैन, त्यसकारण यी निबन्धहरु जति रसिला छन्,  त्यति भरिला भने अवश्य पनि हुन सकेका छैनन् ।


७.२ अहम्तावादी लेखनी

    आत्मपरक निबन्धकारका रुपमा शंकर लामिछानेका निबन्धहरुमा ‘म’ पात्रको प्रधानता हुनु अस्वाभाविक त होइन तर उनका निबन्धमा उनको ‘स्व’ ले सिमा नै नाघेर ‘अहम्’ तर्फ पनि अगाडी बढेको भान पाठकहरुलाई नपर्ला भन्न सकिन्न । यस अर्थमा उनको लेखनीका आधारमा उनलाई घमण्डी, एकलकाँटे र जिद्दी भन्ने आरोप नलाग्ला भनेर भन्न सकिन्न ।


७.३ क्लिष्ट भाषा र भाव

त्यसो त विविध विषयवस्तुको ज्ञान हुनुका नाताले शंकर लामिछाने ति सबै विषयवस्तुमा लेखनी गर्न सक्नु उनको खुबीको कुरा हुन सक्छ र उनी आफैंले आफु आजको मान्छे नभइ अबको हजार वर्ष पछाडी जन्मने मान्छे भनेर पनि ‘एब्स्ट्रयाक चिन्तन : प्याज’ निबन्ध मार्फत घोषणा पनि गरेका पनि थिए । तर पाठकहरुको खुबी त्यस अनुरुप विकास नभएको पनि हुन सक्छ भन्ने कुरा भने लामिछानेले बुझ्न जरुरी छ । उनका निबन्धहरुमा प्रयोग हुने क्लिष्ट शब्दहरु र शैलीलाई बुझ्नु आम पाठकका लागि फलामको चिउरा चपाउनु सरह हुन सक्ने सम्भावनको प्रवलता पनि अत्याधिक छ । उनको निबन्ध विश्वविद्यालय प्राध्यापकहरु र विदेशी भाषाका अनुवाद पाठकहरुका लागि मात्र हो कि नेपाली आम पाठकहरुका लागि पनि हो भन्ने प्रश्न जरुर उठ्ने छ । एउटै निबन्धमा विज्ञान, दर्शन, कला, साहित्य, समाज आदिका गैरबोध्य शब्दहरुको प्रयोग तथा अंग्रेजी शब्दहरुको सहज प्रयोगले पाठकलाई भने असहजता थपेको प्रष्ट छ ।

८. निश्कर्ष

    शंकर लामिछाने यो निबन्ध संग्रह मार्फत नेपाली निबन्ध साहित्यमा नौलो कथ्य र शैलीका साथ उदाए र त्यसले अत्याधिक सफलता पनि प्राप्त ग¥यो । यो नौलो प्रयोगमा असफलताको पनि उत्तिकै खतरा थियो तर पनि यो खतरा मोल्ने जुन सहास उनले गरे, त्यसलाई पनि सलाम गर्नै पर्छ । साथ साथै उनको निबन्ध र विशेषतः यही संग्रहमा संग्रहित निबन्धहरु आज साँढे चार दशक पछाडीसम्म पनि मानक निबन्धका रुपमा रहनु पनि यो निबन्ध संग्रहको सफलता नै मान्नुपर्छ । तथापी कलात्मक तथा सुन्दर सुलोलित भाषा, शैली तथा शिल्पको प्रयोग गर्दा गर्दै पनि विषयवस्तको चयनमा भने लामिछानेलाई हामीले पुनर्विचार गर्नै पर्छ । उनका निबन्धहरुहरुले कतै हामीलाई स्लो पोइजन दिँदै आत्महत्या तर्फ प्रेरित त गर्दै छैन भन्ने प्रसंगलाई पनि नकार्न सकिन्न । त्यसकारण यो निबन्ध संग्रहलाई पाठकिय मूल्यांकन गर्दा सुन्दर फूल फुलेको मरुभूमिको हरियो सिउँडीको रुपमा मैले पाएको छु, जसले मरुभूमिका बिचमा आफ्नो अलग पहिचान र शितलता त प्रदान गरिरहेको त छ तर त्यसको शरिर भरि फैलिएका काँडाहरुका कारण मरुभूमिको प्यास मेटाउन त्यसको प्रयोग गर्ने चातुर्यता भने जान्ने पर्ने हुन्छ । होइन भने मरुभूमिमा सुन्दर फूल टिप्ने वा लागेको प्यास मेट्ने बहानामा आफ्नै क्षति बढि पनि हुन सक्छ ।

प्रतिक्रियाका लागिः

subash.malla@gmail.com

सन्दर्भ सामाग्रीहरु:

शेरचन, रोशन– शंकर रिभिजिटेड, नेपाल, २०६९ भाद्र १०(अंक ५१०)
गौतम, ध्रुवचन्द्र– अभिभावक शंकर दाइ, नेपाल, २०६९ मंसिर २४(अंक ५२३)
काफ्ले, चुडामणि– एब्स्ट्रायक्ट चिन्तन प्याजको अमूर्ततामा लामिछाने, मधुपर्क, २०६६ जेठ
कुँवर, उत्तम– संघर्ष मेरो जीवन.....: शकर लामिछाने, स्रष्टा र साहित्य, उत्तम कुँवर स्मारक पुरस्कार गुठी, पृ. २०५–२१७
एटम, नेत्र– निबन्धमा शंकर लामिछानेको विम्ब, मधुपर्क, २०६७ जेठ
गिरी, महेन्द्रप्रसाद– साहित्यकार शंकर लामिछानेको जीवन र व्यक्तित्वको अध्ययन(अप्रकाशित स्नातकोत्तर शोध पत्र, त्रिविवि), २०३५
दिक्षित, कमलमणि– शंकरको हाँसो, अन्नपूर्ण पोष्ट, २०६८ माघ ७
नेपाल, डा. शैलेन्द्र प्रकाश– नेपाली आत्मपरक निबन्धको विश्लेषण, मधुपर्क, २०६७ जेठ
ओझा, डा. रामनाथ– शंकर लामिछानेको निबन्धकारिता, पालुवा प्रकाशन प्रा. ली. , २०६४, काठमाडौं
दाहाल, लक्ष्मण– एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन : प्याज निबन्ध संग्रहको कृतिपरक अध्ययन(अप्रकाशित स्नातकोत्तर शोध पत्र, त्रिविवि), २०६०
सुकुम, शर्मा– नेपाली निबन्धमा आत्मपरकताको सन्दर्भ, मधुपर्क, २०६७ जेठ
सुवेदी, राजेन्द्र– केही समीक्षण केही विश्लेषण, साझा प्रकाशन, २०४९, ललितपुर
सुवेदी, राजेन्द्र (सं)– आधुनिक नेपाली निबन्ध र अन्य विधा(भाग १), साझा प्रकाशन, २०६७, ललितपुर
सायमी, प्रकाश– शंकर लामिछाने व्यक्ति र अतीत, गरिमा, २०६२ चैत्र
सायमी, प्रकाश– शंकर : आत्मगाथाको प्रतिध्वनि, मधुपर्क, २०६७ जेठ
सायमी, प्रकाश– शंकर : आत्मकथाको प्रतिध्वनि, बर्सादी दिनहरु(दो. सं.), रत्न पुस्तक भण्डार, काठमाडौं(पृ ७९–९०)
प्रकाश सायमीका फेसबुक वाल पोष्टहरु
http://www.samakalinsahitya.com/
http://shankarsmriti.blogspot.com/
http://wikipedia.com/
Read more ...